Jedno z pytań, które pojawia się w rozmowach z klientami rozważającymi sankcję kredytu darmowego niemal równie często jak pytanie o podatek:
Czy skorzystanie z tego uprawnienia zaszkodzi mojej historii kredytowej i utrudni zaciągnięcie kolejnego kredytu?
Odpowiedź wymaga rozdzielenia dwóch rzeczy, które łatwo pomylić — samego faktu skorzystania z sankcji i sposobu, w jaki rozlicza się z bankiem spłatę.
Mit, który trzeba rozbroić na wstępie
Samo złożenie oświadczenia o sankcji kredytu darmowego (art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim) nie tworzy negatywnego wpisu w Biurze Informacji Kredytowej. System wymiany informacji kredytowej nie przewiduje kategorii „klient skorzystał z uprawnienia ustawowego” jako zdarzenia obniżającego scoring. Skorzystanie z prawa przyznanego przez ustawę nie jest samo w sobie zdarzeniem kredytowym.
Problem, jeśli się pojawia, ma inne źródło: terminowość spłaty rat po zastosowaniu sankcji.
Jak działa przetwarzanie danych po wygaśnięciu zobowiązania
Podstawą przetwarzania danych o kredycie w trakcie jego trwania jest zgoda klienta udzielona przy zawarciu umowy (art. 105a ust. 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. — Prawo bankowe). Po wygaśnięciu zobowiązania bank może jednak przetwarzać te dane bez zgody klienta, jeżeli łącznie spełnione są dwie przesłanki z art. 105a ust. 3: klient nie wykonał zobowiązania albo dopuścił się zwłoki przekraczającej 60 dni w spełnieniu świadczenia, a od pisemnego poinformowania go o zamiarze takiego przetwarzania upłynęło co najmniej 30 dni. Takie przetwarzanie bez zgody nie może trwać dłużej niż 5 lat od wygaśnięcia zobowiązania (art. 105a ust. 5).
To ramy, w których trzeba ocenić sytuację konsumenta korzystającego z SKD.
Gdzie sankcja kredytu darmowego styka się z tym mechanizmem
Sankcja kredytu darmowego oznacza, że konsument spłaca wyłącznie kapitał, w ratach ustalonych zgodnie z pierwotnym harmonogramem, bez odsetek i innych kosztów kredytu. Jeżeli po złożeniu oświadczenia klient zaczyna płacić inaczej, niż żąda tego bank — bo płaci to, co się rzeczywiście należy, a nie to, co figuruje na wyciągu — bank może zakwalifikować różnicę jako zaległość i zgłosić ją do BIK, jeszcze zanim spór trafi do sądu.
Rodzi to pytanie o rzeczywisty rozmiar zwłoki. Jeżeli sankcja jest zasadna, część kwoty, której domaga się bank, nigdy nie była wymagalna, bo nie było podstawy do jej naliczenia. Sześćdziesięciodniowy próg z art. 105a ust. 3 należy więc liczyć od zobowiązania właściwie ustalonego — pomniejszonego o odsetki i koszty, których po zastosowaniu sankcji po prostu nie ma — a nie od pierwotnego harmonogramu. To nie jest dystynkcja czysto teoretyczna: od niej zależy, czy przesłanka przetwarzania danych bez zgody klienta w ogóle powstała.
Z tego wynika praktyczna rekomendacja: decyzję o zmniejszeniu raty do samej kwoty kapitału warto podejmować po uprzednim przeliczeniu, nie automatycznie. Błąd w przeliczeniu może wygenerować realną zwłokę tam, gdzie przy prawidłowym rozliczeniu jej by nie było — a to uzasadniałoby wpis, którego konsument próbował uniknąć.
Co zrobić z wpisem, który już istnieje
Gdy zapada prawomocny wyrok uwzględniający sankcję kredytu darmowego, powstaje podstawa do zakwestionowania istniejącego wpisu. Bank jako administrator danych ma obowiązek dbać o ich prawidłowość — to jedna z podstawowych zasad ogólnego rozporządzenia o ochronie danych, RODO (art. 5 ust. 1 lit. d). Wyrok stwierdzający, że zwłoki nie było albo była krótsza, niż wynikało z żądań banku, jest podstawą reklamacji o sprostowanie lub usunięcie wpisu. W razie odmowy banku otwiera się droga do skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych albo do powództwa o naruszenie przepisów o ochronie danych osobowych (art. 79 RODO).
Warto pamiętać też o granicy czasowej niezależnej od sporu sądowego: nawet zasadny wpis oparty na art. 105a ust. 3 wygasa najpóźniej po pięciu latach od zamknięcia zobowiązania. Sankcja kredytu darmowego nie jest jedyną drogą do jego usunięcia — czas również działa na korzyść konsumenta.
Co warto zapamiętać
Skorzystanie z sankcji kredytu darmowego samo w sobie nie obniża zdolności kredytowej ani nie tworzy wpisu w BIK. Ryzyko powstaje dopiero wtedy, gdy sposób rozliczenia z bankiem po złożeniu oświadczenia prowadzi do sporu o wysokość i terminowość spłaty — a wtedy kluczowe jest, czy przeliczenie zobowiązania zostało zrobione prawidłowo. Osoby rozważające skorzystanie z sankcji powinny zweryfikować umowę przed zmianą sposobu spłaty, nie po fakcie.